Leer handboogschieten in een historische omgeving

171007 MH Zilvertentoonstelling 700

Lees meer...

In de 18e eeuw ging Amsterdam op slot

In de 18e eeuw ging Amsterdam op slot

170914 SA 18eEeuwAmsterdam C 700Foto's: Stadsarchief Amsterdam

In het kort
Conservator Bert Gerlagh vertelt over vier bijzondere tekeningen van Amsterdam uit de 18e eeuw.

170914 SA 18eEeuwAmsterdam 1 700Foto: Stadsarchief Amsterdam

Bert Gerlagh stopt als conservator bij het Stadsarchief. Weinigen weten meer van de stad dan deze enthousiaste kunsthistoricus. Hij neemt afscheid met een tentoonstelling van prachtige tekeningen uit de 18e eeuw.

Gerlagh benadrukt dat het om de tekeningen gaat en niet om de gebeurtenissen in die eeuw. Hij vertelt over vier bijzondere tekeningen, en daarmee toch ook over die slecht begrepen 18e eeuw: "De stad was een zelfstandige eenheid die in het donker écht op slot ging."

Bert Gerlagh, in het Stadsachief: "Dit is mijn afscheidstentoonstelling, ik ga met pensioen. Eigenlijk ben ik al met pensioen, ik doe dit interview op mijn eerste vrije dag. Deze tentoonstelling was mijn idee. We hebben een ongelofelijk mooie en grote collectie 18e-eeuwse stadsgezichten. Het is heel uniek dat er zoveel tekeningen uit die tijd van Amsterdam bestaan. Nergens in Europa is een stad in de 18e eeuw zo vaak en gedetailleerd uitgebeeld."

Voor tekeningen moet er een markt met opdrachtgevers, verzamelaars, kunstenaars en uitgevers zijn. En die was er hier met name in de tweede helft van de 18e eeuw. Gerlagh: "De rijken hadden veel geld, en er was ook nog veel handel en zeevaart. Aan het eind van de eeuw namen de politieke spanningen wel steeds meer toe."

Wat voor spanningen waren er in de stad?
"In 1748 was bijvoorbeeld het pachtersoproer. Dat was een opstand tegen de belastinginners. Dat waren geen ambtenaren, maar particulieren, die namens de stad belasting ophaalden. Ze staken heel veel geld in hun eigen zak. Bij het oproer vielen minimaal 80 doden en er waren 140 vermisten die vermoedelijk in het Damrak en het IJ verdronken zijn.

170914 SA 18eEeuwAmsterdam 2 700Foto: Stadsarchief Amsterdam

Deze tekening van de Dam is van Jan Schouten. Hier zien we het ophangen van de twee leiders van het oproer aan de toenmalige Waag. De toeschouwers gingen zich zo opdringen dat de schutterij - het stadsleger - het vuur opende. Als er nu een oproer is zou je als stadsbestuur de ME halen, uit het hele land, of het leger. Maar toen schoot de schutterij bestaande uit Amsterdammers op andere Amsterdammers. Daar vielen al die doden. We zien hier de vluchtende en neergeschoten mensen. Er kwamen na het bloedige oproer wel maatregelen tegen de belastingpachters. Maar dit is een tentoonstelling van tekeningen en géén tentoonstelling van de 18e eeuw. Dit is toevallig een tekening van een belangrijke gebeurtenis."

Welke tekening vindt u de mooiste?
"Dat vind ik moeilijk te zeggen. Maar deze van de Westerkerk is wel heel karakteristiek voor H.P. Schouten, de meest vertegenwoordigde kunstenaar op de tentoonstelling. We kijken vanuit de Bloemstraat. In het echt staat de Westertoren dichterbij. De beide panden in de straat zijn nu helaas weg.

170914 SA 18eEeuwAmsterdam 3 700Foto: Stadsarchief Amsterdam

Schouten tekent de meeste details. Je ziet de kleuren van de bakstenen, veranderingen in de voegen van het metselwerk, de nerven van het hout. Eindeloos veel details van het leven op straat. Je ziet een dienstmeid die een deurmat schrobt, kippen op straat. Er is een groenteverkoper, een man staat op de trap, kijkt over de gracht en rookt zijn pijp. Je ziet een olielamp. Het is een beetje dorps. Het is wel en geen realisme; het is de vraag of al die rangen en standen tegelijk op straat liepen. Op zijn tekeningen is het altijd gemoedelijk, zonnig en lief."

Welke tekening vindt u nog meer bijzonder?
"Deze van Jacob Cats. Dat is dezelfde naam als de beroemde dichter Jacob Cats en misschien is hij daarom zo onbekend. Iemand schreef: De ene Cats schilderde met het woord, de andere dichtte met het penseel.

170914 SA 18eEeuwAmsterdam 4 700Foto: Stadsarchief Amsterdam

Je staat op de brug van de Nieuwe Keizersgracht en ziet het Diaconie Oude Mannen en Vrouwen Huis. Later werd dat het Amstelhof en nu het Hermitage museum. Aan de kade liggen hooischepen, de hooimarkt was daar. Daar bovenop legt een vrouw de was te drogen. De brugleuningen zijn inderdaad nog dezelfde als nu. De Blauwbrug op de achtergrond is natuurlijk wel anders; de huidige is uit 1883, het jaar van de wereldtentoonstelling.

Daarachter zien we de huizen op het eiland waar nu de Stopera staat en linksachter is de koepel van het toenmalige stadhuis te zien - het paleis op de Dam. De Hermitage ziet er nog exact zo uit. Rechtsvoor zien we een orthodoxe jood met een bontmuts.

Opvallend zijn ook de toen beroemde straatlantaarns met die olielampen van Jan van der Heijden, die zijn rond 1670 door hem geplaatst. Op de Magere Brug staan er nu reconstructies van."

De tekeningen zijn lieflijk. Er spreekt geen maatschappelijk commentaar uit.
"Toch is er in de stad een grote groep armen. Op veel tekeningen zie je bedelaars. Armen werden vaak opgesloten in het Rasphuis voor mannen en in het Spinhuis voor vrouwen. Het idee was dat je door werk je leven kon verbeteren. Dat was mede onder de invloed van Coornhert; het idee dat je mensen door werk 'beter' kan maken. Er zijn niet veel gevallen waar dat goed is gegaan."

Is er een tekening waar de verandering van de stad sindsdien scherp te zien is?
"Ja, bij deze van Vinkeles. Hier zien we de Leidsepoort vanuit het huidige Leidsebosje. Over de Stadhouderskade raast nu het verkeer. Hier zien we een bedelaar en een sjiek echtpaar dat duidelijk geen enkele boodschap aan hem heeft. De oude Leidsepoort staat naast waar nu de Stadsschouwburg staat.

170914 SA 18eEeuwAmsterdam 5 700Foto: Stadsarchief Amsterdam

Het is nu moeilijk voor te stellen dat de stad écht op slot ging. De stadspoorten gingen open en dicht rond zonsopgang en -ondergang. De stad was een zelfstandig geheel, niet zozeer Nederland, maar een eenheid met een eigenzinnige stadsregering. Daar was de herrie met de stadhouders van Oranje altijd over. Zij waren de stadhouder, maar Amsterdam ging zijn eigen gang."

KIJK AMSTERDAM 1700-1800
De mooiste stadsgezichten
15 september t/m 14 januari 2018
Stadsarchief Amsterdam
Vijzelstraat 32

Gemeente Amsterdam d.d. 14-09-2017

Terug naar boven

View My Stats Hosted by PCextreme

Hosted by WebReus